Danas, u sredu, 18.06.2025., u „Reporting House“ biće otvorena posebna instalacija napravljena od 500 originalnih kristala donetih iz rudnika Trepča, povodom obeležavanja prve godišnjice otvaranja „Reporting House“.
Instalacija pod nazivom „100“ ujedno obeležava i 100. godišnjicu rudnog bogatstva Trepče.
„Reporting House“ je saopštio da minerali koji će biti predstavljeni kroz instalaciju „100“, čiji je kustos Gazmend Ejupi, potiču iz rudnika Stantërg (Stari Trg) – najstarijeg rudnika u okviru gigantskog kompleksa „Trepča“ – koji se nalazi nekoliko kilometara od grada Mitrovice i 45 kilometara severno od Prištine.
Ovi minerali su iskopani sa 750 metara dubine, od strane rudara koji i danas rade u teškim uslovima, na temperaturama do 50 stepeni Celzijusa, u vlazi, prljavštini, prašini i bez zaštitne opreme.
„Ipak, rude olova i cinka iz ovih stena, izvađene na primitivan i težak način, završavaju u našim džepovima, u modernim tehnologijama, poput mobilnih telefona koje koristimo. Trepčino olovo i cink se takođe koriste u automobilskim akumulatorima. Ovi kristali, sirovi i svetleći, i vrlo impresivni, više su od geološkog čuda. Oni su kalendar istorije, neizrečeni svedoci borbe, čiji je drevni tok vremena sada isprepleten sa poslednjim decenijama našeg otpora i oslobođenja.“ – stoji u Saopštenju.
Rudnik Stari Trg, jedan od najstarijih unutar Industrijskog kompleksa Trepča, prema Izveštaju Reporting House, razvila je britanska rudarska kompanija 1920-ih, nekoliko godina nakon okupacije Kosova od strane Srbije, ali Izveštaj dalje navodi da je tokom Drugog svetskog rata nacistička Nemačka preuzela kontrolu nad Trepčom, koja je održavala kontrolu nad rudnikom do 1944. godine, kada su jugoslovenski partizani došli na vlast, započinjući novu eru rudarstva, sa ciljem vađenja velikih količina rude uz minimalna ulaganja.
Tokom perioda koji je poznat kao zlatno doba Trepče, od 1960. do 1981. godine, broj zaposlenih porastao je sa 8.000, da bi 1988.godine dostigao 22.885 radnika. Kada je Milošević počeo da ukida autonomiju Kosova unutar Jugoslavije, Trepča je postala epicentar demonstracija.
„Godine 1989, u podzemlju Rudnika, 1.200 rudara organizovalo je osmodnevni štrajk glađu – čija je svrha bila zaštita Ustava Jugoslavije iz 1974. godine. Iako je štrajk poprimio epske razmere, nije uspeo zaustaviti nezakonitu represiju i pretvorio se u upozorenje na nasilni raspad Jugoslavije“, – navodi se u saopštenju.
Istorijski gledano, rudarski zapisi u Trepči datiraju još iz rimskog doba. Ime Trepča pojavljuje se u papskoj povelji iz 1303. godine.
„U Starom Trgu se proizvodila ruda olova, cinka, srebra i zlata. Osmanlije su preuzele kontrolu nad rudnikom 1455. godine. Kao rezultat razaranja koje je usledilo tokom Rata Svete lige, rudarska aktivnost se ugasila krajem 17. veka“, navodi se u saopštenju „Reporting House“.
Industrijski oporavak Trepče u moderno doba započeo je projenom nalazišta olova i cinka 1920-ih, koju su pokrenuli Nikola Pašić, premijer Jugoslavije, i njegov sin Rade. Kao deo ove inicijative, nakon završetka istraživačkih aktivnosti 1925. godine, postignut je 50-godišnji koncesioni ugovor sa „Selection Trust“ – britanskom kompanijom za finansiranje rudarstva.
Godine 1927., Selection Trust je otvorio svoju filijalu u Londonu pod nazivom „Trepça Mines Limited“. Proizvodnja je započela 1930. godine i upravljala rudnikom do Drugog svetskog rata.
„Reporting House“ je otvoren 10.06.2024. u bivšoj robnoj kući „Gërmia“ u Prištini.
„Reporting House“ odražava sjajan rad koji su obavili lokalni i međunarodni novinari tokom rata na Kosovu.
