„100“ – Gazmend Ejupi

Naziv izložbe: 100
Kustos instalacije: Gazmend Ejupi
Minerali: Trepča A.D.
Produkcija: Open Art Gallery
Istraživanje: ESI, BIRN i Bridget Storrie

Ovi minerali potiču iz Starog Trga, najstarijeg rudnika u sastavu ogromnog kompleksa Trepča, koji se nalazi 45 kilometara severno od Prištine. Rudnik je otvorila britanska rudarska kompanija 1920-ih, ubrzo nakon što je Srbija osvojila Kosovo. Tokom Drugog svetskog rata Trepču je preuzela nacistička Nemačka. Jugoslovenski partizani kontrolu su uspostavili 1944. godine, čime je započela nova era maksimalne eksploatacije osnovnih resursa uz minimalna ulaganja.

Tokom perioda koji se smatra zlatnim vremenom Trepče (1960–1981), broj zaposlenih je do 1988. godine porastao sa 8.000 na 22.885. Rudnik je postao centar protesta kada je Milošević pokušao da ukine autonomiju Kosova unutar Jugoslavije. U znak odbrane ustava Jugoslavije iz 1974. godine, 1.200 rudara stupilo je 1989. u osmodnevni štrajk glađu pod zemljom. Štrajk je postao simbol borbe, ali nije uspeo da spreči nezakonitu represiju koja je nagovestila nasilni raspad Jugoslavije.

Minerale koji lebde pred vama kao da su uhvaćeni u trenutku Velikog praska, a koje je velikodušno donirala Trepča, iskopali su na dubini od 750 metara ispod zemlje rudari koji I dalje rade u surovim uslovima i zabačenim delovima — na 50°C, u vlazi, prljavštini, prašini i bez zaštite. Ipak, olovo i cink iz ovih grubo izvađenih ruda nalaze put do naših džepova, do naših savremenih uređaja — mobilnih telefona. Olovo i cink iz Trepče prisutni su i u akumulatorima. Ovi kristali — sirovi, upečatljivi i svetlucavi — više su od geoloških čuda. Oni su nosioci vremena, nemi svedoci borbe, čije se niti daleke prošlosti sada prepliću sa decenijama našeg otpora i oslobođanja.